ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΓΡΟΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

(Με αφορμή την πρώτη συνάντηση της Ομάδας Εργασίας Τοπικών Ποικιλιών στο Υ.Α.Α.Τ στις 28/5/2009)

Η αναγκαιότητα της ανάληψης και εφαρμογής συντονισμένων δράσεων στα πλαίσια μιας Εθνικής Στρατηγικής για τη διατήρηση και αξιοποίηση των Φυτογενετικών  Πόρων  της χώρας είναι αδιαλείπτως στο προσκήνιο χωρίς ποτέ ωστόσο να έχει υλοποιηθεί. Συνεχείς υποσχέσεις, δεσμεύσεις και αποσπασματικές και αυτοαναιρούμενες ενέργειες χαρακτηρίζουν την πολιτική των εκάστοτε κυβερνήσεων, την ώρα που η γενετική διάβρωση έχει προκαλέσει μη αντιστρεπτές καταστροφικές συνέπειες και τη στιγμή που η διεθνής οικονομική κρίση έχει κάνει αισθητή όσο ποτέ την παρουσία της στην ελληνική γεωργία και τις καθημερινές καταναλωτικές και διατροφικές ανάγκες.

Η εφαρμογή (ανανέωση) του αγροπεριβαλλοντικού μέτρου 2.1.4 (ΠΑΑ) που αφορά την ενίσχυση όσων καλλιεργούν τοπικές ποικιλίες καθώς και η προσκείμενη συμμόρφωση της Ελλάδας στην κοινοτική οδηγία 62/2008 για την αποδοχή των τοπικών ποικιλιών στον εθνικό κατάλογο, είναι μόνο οι αφορμές για να διαπιστώσει ο οποιοσδήποτε την ζοφερή και μίζερη πραγματικότητα της ελληνικής αγροβιοποικιλότητας. Τα μέτρα αυτά καθώς και συναφή άλλα που θα ακολουθήσουν πιθανόν κρίνονται δύσκολα –αν όχι απίθανα- να υλοποιηθούν (ώστε να έχουν κάποιο αποτέλεσμα) καθώς το μείζον πρόβλημα της ανυπαρξίας μέχρι σήμερα δράσεων προστασίας και διατήρησης των φυτογενετικών πόρων μοιάζει  πια με στόμιο μπουκαλιού. Τέσσερις κυρίως λόγοι συνηγορούν στην παραπάνω γενική διαπίστωση:

Παραδοχή 1.

Η έκταση της γενετικής διάβρωσης στη γεωργία – παρότι μη επίσημα καταγεγραμμένη – είναι πια τόσο μεγάλη για ορισμένα είδη ώστε ποικιλίες έχουν χαθεί οριστικά  πια και ανεπιστρεπτί μαζί με εκείνους τους τελευταίους που τις χρησιμοποίησαν. Απόρροια της εγκατάλειψης παραδοσιακών καλλιεργειών για χάρη της μονοκαλλιέργειας και της επιδότησης  αλλά κυρίως  λόγω της ανταπόκρισης των νέων ποικιλιών στις εισροές, κυριολεκτικά ‘εξαφανίστηκε΄  από προσώπου ελληνικής γης περίπου στο σύνολό της η βιοποικιλότητα στα φυτά μεγάλης καλλιέργειας (και ιδίως στα σιτηρά).

Μέσα στο διάστημα των τελευταίων 30- 40 χρόνων δημιουργήθηκε ένα κενό ‘σιώπησης’ της εξέλιξης των μέχρι τότε καλλιεργουμένων  που κατάφεραν και μπήκαν σε ψυγεία (ευτυχώς πριν χαθούν οριστικά)  της Ελληνικής Τράπεζας Γενετικού Υλικού (1981) ή πιο παλιά σε τράπεζες του εξωτερικού ενώ τα εναπομείναντα ακόμη ελάχιστα στην καλλιέργεια, κυρίως από ερασιτέχνες η μικροκαλλιεργητές (κηπευτικά, δενδρώδη) ακολούθησαν την ίδια φθίνουσα – πάντως λιγότερο απότομη – πορεία  εξαφάνισης. Το πιο σημαντικό όμως ίσως αποδειχτεί ότι μαζί με το σπόρο αυτών των ποικιλιών χάθηκε – ή ξεχάστηκε – η κουλτούρα του, στοιχείο σημαντικό για μια κοινωνία με έντονες γεωργικές καταβολές όπως η ελληνική.

Παραδοχή 2.

Η φύση του υλικού για το οποίο γίνεται λόγος έχει πολλές φορές παρεξηγηθεί τόσο από τους σύγχρονους ενθουσιώδεις θαυμαστές τους όσο και από τους επίσημους και εντεταλμένους διαχειριστές και πολιτικούς.

Οι ντόπιες αβελτίωτες ποικιλίες –  από τις οποίες κάποιες  μπορεί να ήρθαν   κι από μακρινό τόπο -  δεν είναι ακριβώς  το υλικό που από μόνο του δημιουργήθηκε αλλά  πρόκειται κυρίως για επιλογές του γεωργού μέσα στους αιώνες το οποίο χαρακτηρίζεται για την ετερογένειά του – ποικιλίες ‘πληθυσμοί’ -  και  την ‘πλαστικότητα’ προσαρμογής στις εδαφοκλιματικές συνθήκες, λόγω του πλούτου των γενετικών πληροφοριών που κουβαλάει καθώς συνεχώς εξελίσσεται μέσα στους αιώνες.

Πρόκειται λοιπόν για γενετικό υλικό που δεν μπορεί επακριβώς να μετρηθεί και να χωρέσει σε καλούπι (όπως πιθανόν μια ομοιόμορφη σύγχρονη ποικιλία) αφού έχει μια συνεχή δυναμική και εξέλιξη παρά τα όποια διακριτά χαρακτηριστικά της. Επιπλέον το υλικό αυτό είναι πολύ ευαίσθητο σε ανεύθυνους χειρισμούς όπως π.χ. συνύπαρξη με ΓΤΟ, πολύ πλούσιο και μεγάλο για να χωρέσει σε οποιοδήποτε κατάλογο και πολύ άγριο και αδάμαστο για να χειραγωγηθεί, περιοριστεί η και απαγορευτεί να κυκλοφορά ελεύθερα. Αποτελεί κοινό αγαθό  όλων των πολιτών και κληρονομιά κάθε λαού.

Παραδοχή 3.

Η καθυστερημένη εφαρμογή μέτρων προστασίας εκτός τόπου  από τη γενετική διάβρωση (μόλις το 1981 ιδρύθηκε η Ελληνική Τράπεζα Γενετικού Υλικού (Τ.Γ.Υ.) του ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε) και η παντελής έλλειψη μέχρι σήμερα προστασίας επί τόπου  και στον αγρό -  με εξαίρεση  ίσως το πρόσφατο  μέτρο ενίσχυσης 3.8.  - καθώς και η έλλειψη (ή η μη εφαρμογή) ενός Εθνικού Πλαισίου Προστασίας των Φυτογενετικών πόρων.

Νόμοι και προεδρικά διατάγματα ουσιαστικά μη ενεργά,  ΕΘΙΑΓΕ  υπό διάλυση και  αγροτική έρευνα υπό εξαφάνιση (με εξαίρεση κάποια  μοναχικά ερευνητικά και εκπαιδευτικά ιδρύματα και εργαστήρια) συνθέτουν ένα πολύ μίζερο σκηνικό που δεν μπορεί φυσικά να αναδείξει ούτε το μέγεθος της γενετικής διάβρωσης ούτε τα ιδιαίτερα  και χρήσιμα χαρακτηριστικά των ντόπιων ποικιλιών. Τα παραπάνω δείχνουν με τον πιο περίτρανο τρόπο ότι οι εκάστοτε κυβερνήσεις δεν επένδυσαν ποτέ στο εθνικό κεφάλαιο των φυτογενετικών πόρων προάγοντας σκόπιμα και αβίαστα την εισαγόμενη τεχνολογία (πολ/κό υλικό, σπόροι) ως αυτοσκοπό και πανάκεια για την ασθμαίνουσα ελληνική γεωργία Επιπλέον η αναποτελεσματικότητα και αποσπασματικότητα των λιγοστών μέτρων προστασίας της αγροβιοποικιλότητας (συμπεριλαμβανομένου του μέτρου ενίσχυσης 2.1.4 και των εξαγγελιών για την  δυναμική λειτουργία του νέου κτιρίου της Τ.Γ.Υ.) δείχνουν χώρα με πολιτική φτωχή σε διορατικότητα και ανάξια να διαχειριστεί με υπευθυνότητα τους λιγοστούς και πολύτιμους πόρους της.

Παραδοχή 4.

Η χάραξη και εφαρμογή μιας εθνικής πολιτικής για τη γεωργική βιοποικιλότητα είναι όσο ποτέ αναγκαία και επίκαιρη καθώς η συγκυρία το επιβάλλει. Τα αδιέξοδα της σημερινής επιδοτούμενης, ‘παραπληγικής’ γεωργίας, τα διατροφικά σκάνδαλα και οι απαιτήσεις των καταναλωτών, η στροφή σε μια εναλλακτική, πιο οικολογική γεωργία, αλλά και η ανάγκη προσαρμογής σε κοινοτικά πρότυπα, όλα συνεννούν σε μια εφ ‘όλης της ύλης αναθεώρηση   και επανακαθορισμό της στάσης μας απέναντι στους Φ/Γ πόρους της χώρας. Συντείνουν σε  μια πιο σοβαρή και υπεύθυνη πολιτική η οποία θα εγγυηθεί α. την προστασία και  διατήρηση του γενετικού πλούτου, β. την μελέτη και αξιοποίησή του προς όφελος των πολλών, γ. την συνέχιση της εξέλιξής του και την άρση όλων των αστοχιών, εμποδίων, παραλήψεων και απαγορεύσεων που συρρικνώνουν τη βιοποικιλότητα και θέτουν σε κίνδυνο την επάρκεια και την ποιότητα της διατροφής μας.

Οι παραδοχές λοιπόν αυτές ίσως μας βοηθήσουν, ξεκινώντας από μια κοινή αφετηρία,  να γίνουμε  πιο ουσιαστικοί και αποτελεσματικοί καθώς καλούμαστε να διαχειριστούμε μια κληρονομιά που δεν ανήκει μόνο σε μας αλλά και στις επόμενες γενιές. Μας βοηθήσει να δείξουμε πόσο μεγάλη σημασία  δίνουμε ως χώρα και ως πολίτες στο εθνικό κεφάλαιο των γενετικών πόρων σε μια πολύ κρίσιμη εποχή παγκοσμίως για την επιβίωση, την ανεξαρτησία και ευημερία των λαών .

Η αγροβιοποικιλότητα, χαμένη και αγνοημένη στο μεγάλο κεφάλαιο της βιοποικιλότητας από τους πολλούς έχει και θα έχει στο μέλλον ακόμη μεγαλύτερη εθνική σπουδαιότητα καθώς επηρεάζει άμεσα τη διατροφή και συνεπώς την αυτάρκεια και την οικονομία τόσο σε  ατομικό και  τοπικό όσο και  σε συλλογικό και εθνικό επίπεδο.

Η συζήτηση που άρχισε τελευταία στα πλαίσια της ομάδας έργου για τις εγχώριες αβελτίωτες ποικιλίες με τη συμμετοχή επίσημων φορέων, εκπαιδευτικών και ερευνητικών ιδρυμάτων καθώς και μη κυβερνητικών οργανώσεων ανάδειξε καταρχήν πολλές πτυχές από τις παραπάνω παραδοχές αλλά κυρίως δύο τα πιο σημαντικά:

1. την αδυναμία του συστήματος να ανταποκριθεί  σοβαρά σε οποιεσδήποτε αναγκαιότητες προσαρμογής ή εφαρμογής κοινοτικών ή άλλων δεσμεύσεων χωρίς να υπάρχει στέρεη βάση προστασίας των φ/γ πόρων και εθνικό πλαίσιο

2. την άρνηση των εμπλεκομένων να συναινέσουν σε μια άνευ ουσίας και μακρόπνοων στόχων μη σοβαρή συζήτηση αλλά κυρίως την βούλησή τους να βοηθήσουν σε μια ουσιαστική, εφ όλης της ύλης, - έστω και αργά – προσπάθειας για την εφαρμογή εθνικής πολιτικής για του φ/γ πόρους.

Σε ότι αφορά τις μη κυβερνητικές οργανώσεις και το κίνημα για την ποικιλότητα στη γεωργία η ουσία μιας τέτοιας συζήτησης, πιστεύουμε, ότι είναι όχι μόνο η εφ όλης της ύλης ατζέντα για τη διατήρηση και προστασία των ντόπιων ποικιλιών  άλλά και η στοχευμένη προσπάθεια προαγωγής της ελεύθερης κυκλοφορίας του σπόρου σε επίπεδο ερασιτεχνών και μικροκαλλιεργητών τουλάχιστον και η προάσπιση των δικαιωμάτων του γεωργού πάνω στο σπόρο και το γενετικό υλικό. Η εφαρμογή της οδηγίας για την εγγραφή ντόπιων ποικιλιών σε  κατάλογο με σκοπό την εμπορία τους αλλά και η διεύρυνση του καταλόγου των ποικιλιών που κινδυνεύουν από διάβρωση και  ενισχύονται στα πλαίσια του Μέτρου 2.1.4. αποτελούν  μόνο αφορμές για προσέγγιση και προβληματισμό. Ο δρόμος είναι μακρύς και θα χρειαστεί καιρός μέχρι να φανούν τα πρώτα αποτελέσματα. Πριν είναι πολύ αργά!!!